काठमाडौँ, भदौ ११ गते । बुधबार बिहान रसुवाको भोटेकोशी नदीमा एकाएक आएको विनाशकारी बाढीले नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रदेखि त्रिशूली हुँदै नारायणी नदीसम्म ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याएको छ। सामान्य मनसुनी वर्षाका कारण आएको बाढीभन्दा निकै फरक देखिएको यस घटनाले केही घण्टामै रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, तनहुँ, चितवन तथा नवलपरासीका विभिन्न क्षेत्रमा प्रभाव पारेको छ। बाढीमा परी ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु भएको छ भने अझै धेरै मानिस सम्पर्कविहीन छन्। सडक, पुल, जलविद्युत आयोजना, प्रसारण संरचना, सीमा पूर्वाधार, बजार तथा घरहरूमा समेत ठूलो क्षति पुगेको छ।

बाढीको वास्तविक स्रोतबारे सुरुमा विभिन्न अनुमान सार्वजनिक भएका थिए। प्रारम्भिक रूपमा चीनको तिब्बत क्षेत्रमा रहेको कुनै हिमताल फुटेर बाढी आएको हुन सक्ने चर्चा भयो। त्यही समयमा नेपालतर्फ ४ दशमलव ४ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको प्रारम्भिक विवरण पनि सार्वजनिक भएको थियो। त्यसका आधारमा भूकम्पका कारण हिमपहिरो गएको र त्यसपछि बाढी आएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो। तर घटनाको थप वैज्ञानिक विश्लेषणपछि अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणले उक्त कम्पन सामान्य भूकम्प नभई ठूलो हिम–चट्टानको पहिरोबाट उत्पन्न भएको भूकम्पजस्तो कम्पन भएको निष्कर्ष निकालेको छ। हिमनदी, चट्टान र गेग्रान ठूलो मात्रामा खस्दा उत्पन्न भएको कम्पन करिब ५ दशमलव २ म्याग्निच्युडको भूकम्पसरह शक्तिशाली देखिएको थियो।

नेपालको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले गरेको उपग्रह तस्बिरको प्रारम्भिक विश्लेषणले पनि रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा ठूलो हिम–चट्टानको पहिरो गएको देखाएको छ। पहिरोका कारण ल्हेन्दे खोलामा ठूलो परिमाणमा हिउँ, चट्टान, माटो तथा गेग्रान खसेको र त्यसले नदीको बहाव अवरुद्ध गरेको देखिन्छ। त्यसपछि पानी जम्मा हुँदै गएर बनेको प्राकृतिक अवरोध कमजोर वा भत्किएपछि पानी, हिलो, बरफ र चट्टानसहितको ठूलो बहाव एकैपटक तलतर्फ आएको प्रारम्भिक प्राविधिक विश्लेषण छ। त्यसैले अहिले उपलब्ध प्रमाणका आधारमा यसलाई केवल “हिमताल फुटेर आएको बाढी” भन्नुभन्दा हिम–चट्टानको पहिरोपछि नदी अवरुद्ध भएर बनेको अस्थायी जलाशय फुट्दा आएको आकस्मिक बाढीका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त देखिन्छ।

सीमाक्षेत्रबाट आएको यही ठूलो बहाव ल्हेन्दे खोलाबाट नेपालतर्फ झरेर भोटेकोशी नदीमा प्रवेश गरेको थियो। त्यसपछि टिमुरे, स्याफ्रुबेसी, मैलुङ र बेत्रावती हुँदै बाढी तलतर्फ बढेको थियो। जल तथा मौसम विज्ञान विभागको प्राविधिक विवरणअनुसार बिहान करिब ९ बजे भोटेकोशीमा ठूलो बाढी आएको सूचना प्राप्त भएको थियो। त्यसपछि बाढी तीव्र गतिमा त्रिशूली नदीतर्फ बढेको थियो। बिहान करिब १० बजेर २८ मिनेटमा बाढी गल्छी पुगेको थियो भने त्यसपछि मलेखु हुँदै दिउँसो करिब १ बजे मुग्लिन र करिब ३ बजेर २० मिनेटमा देवघाटसम्म पुगेको थियो। देवघाट क्षेत्रमा सामान्य बहावभन्दा करिब २ करोड घनमिटर अतिरिक्त पानी पुगेको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। यसरी बिहान सीमाक्षेत्रमा सुरु भएको घटना केही घण्टामै भोटेकोशीबाट त्रिशूली हुँदै नारायणी नदी प्रणालीसम्म पुगेको थियो।

बाढीको गति यति तीव्र थियो कि माथिल्लो क्षेत्रमा रहेका बस्तीका नागरिकले पर्याप्त पूर्वसूचना पाउन सकेनन्। स्याफ्रुबेसीको स्वचालित जलमापन केन्द्रले बिहान करिब ८ बजेर ५० मिनेटपछि तथ्यांक पठाउन बन्द गरेको थियो। त्यसको अन्तिम उपलब्ध तथ्यांक बिहान करिब ८ बजेर ४० मिनेटको थियो। बाढीले सीमाक्षेत्रका संरचना तथा जलमापन प्रणालीमा समेत क्षति पुर्‍याएपछि माथिल्लो क्षेत्रमा नदीको वास्तविक बहावबारे नेपालले प्रत्यक्ष तथ्यांक पाउन सकेन। यही कारण रसुवागढी, टिमुरे तथा स्याफ्रुबेसीजस्ता क्षेत्रका मानिसले बाढी आउनुअघि पर्याप्त समय पाउन सकेनन्। बाढी नेपालतर्फ प्रवेश गरिसकेपछि मात्र स्थानीय प्रशासन, जलमापन केन्द्र तथा अन्य स्रोतबाट ठूलो बहाव आएको सूचना प्राप्त भएको थियो।

सूचना प्राप्त भएपछि भने नेपालका सम्बन्धित निकायले तल्लो तटीय क्षेत्रमा चेतावनी दिन तीव्र रूपमा काम गरेका थिए। नेपाल दूरसञ्चार कम्पनी र एनसेलमार्फत जोखिमयुक्त क्षेत्रमा रहेका नागरिकलाई कुल ६ लाख ७९ हजार २९५ वटा चेतावनी सन्देश पठाइएको थियो। मोबाइल सन्देशमार्फत गरिएको यो पूर्वसूचनाले बाढीको बहाव तलतर्फ बढ्दै जाँदा धेरै नागरिकलाई सुरक्षित स्थानतर्फ जान समय दिएको थियो। यसबाट नेपालसँग बाढीको सूचना प्राप्त भएपछि लाखौँ मानिससम्म छोटो समयमा चेतावनी पुर्‍याउन सक्ने क्षमता रहेको देखिए पनि बाढीको स्रोत क्षेत्रमा घटना हुनुअघि नै सूचना पाउने सीमापार संयन्त्र भने अझै कमजोर रहेको देखिएको छ।

बाढीले पुर्‍याएको मानवीय तथा भौतिक क्षति पनि अत्यन्त ठूलो छ। बिहीबार बिहानसम्म नेपाल प्रहरीको विवरणअनुसार १६२ जनाको शव फेला परिसकेको छ भने ठूलो संख्यामा मानिस अझै सम्पर्कविहीन छन्। चितवनमा ६४, धादिङमा २७, पूर्वी नवलपरासीमा २६, गोरखामा २०, नुवाकोटमा १२, तनहुँमा ९ तथा रसुवा र पश्चिम नवलपरासीमा २/२ जनाको शव फेला परेको प्रारम्भिक विवरण छ। खोज तथा उद्धार कार्य जारी रहेकाले मृतक र सम्पर्कविहीनको संख्या अझै परिवर्तन हुन सक्नेछ। रसुवाको रसुवागढी, टिमुरे, स्याफ्रुबेसी, मैलुङ तथा बेत्रावती क्षेत्रदेखि नुवाकोटको त्रिशूली, ढुंगे, बट्टार, धादिङको गल्छी तथा मलेखु हुँदै चितवनसम्मका विभिन्न क्षेत्रमा घर, बजार, सडक र पुलमा क्षति पुगेको छ।

सडक तथा पुलको क्षति पनि व्यापक छ। सडक विभागको प्रारम्भिक विवरणअनुसार ३२ वटा सडक पुल पूर्ण रूपमा बगेका छन् भने थप तीन पुलमा आंशिक क्षति पुगेको छ र छवटा पुल उच्च जोखिममा छन्। रसुवामा मात्रै १३ वटा साना–ठूला पुल बगेका छन्। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको व्यापक विवरणमा पक्की र झोलुंगे पुलसमेत गरी करिब ८० वटा पुल प्रभावित भएको उल्लेख छ। बेत्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको करिब ४२ किलोमिटर सडकखण्डमा समेत ठूलो क्षति पुगेको छ। पुल र सडक बग्दा धेरै बस्तीको मुख्य राजमार्गसँगको सम्पर्क टुटेको छ भने चीनसँगको स्थल व्यापार र सीमा आवागमनसमेत प्रभावित भएको छ।

बाढीको प्रभाव ऊर्जा क्षेत्रमा पनि गम्भीर देखिएको छ। प्रारम्भिक सरकारी विवरणअनुसार ४३१ दशमलव १ मेगावाट क्षमताका १२ वटा विद्युत उत्पादन केन्द्र राष्ट्रिय प्रणालीबाट बाहिरिएका छन्। तीमध्ये केही आयोजनामा बाढीको प्रत्यक्ष भौतिक क्षति भएको छ भने केही प्रसारण संरचनामा भएको क्षतिका कारण बन्द भएका हुन्। निर्माणाधीन करिब ४७० मेगावाट क्षमताका १५ वटा जलविद्युत आयोजनामा समेत क्षति पुगेको प्रारम्भिक विवरण छ। त्रिशूली–३ बी हबको २२० केभी सबस्टेसनमा ठूलो क्षति पुगेको छ भने विभिन्न प्रसारण लाइन र टावरसमेत प्रभावित भएका छन्। जलविद्युत आयोजना तथा संरचनामा कार्यरत १९६ जनाभन्दा बढी कर्मचारी तथा मजदुर पनि सम्पर्कविहीन रहेको प्रारम्भिक विवरण आएको छ।

यो बाढीले नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा मात्रै क्षति पुर्‍याएको होइन। चीनतर्फको तिब्बत क्षेत्रमा पनि बस्ती, सडक तथा सीमा पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेको छ। चिनियाँ सरकारी विवरणअनुसार ग्यिरोङ क्षेत्र प्रभावित भएको छ र त्यहाँ पनि मानिसको मृत्यु तथा ठूलो संख्यामा मानिस सम्पर्कविहीन भएका छन्। अर्थात् यो घटना नेपालमा मात्र भएको बाढी नभई नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा भएको ठूलो प्राकृतिक विपत्तिका रूपमा देखिएको छ।

यही घटनापछि अर्को संवेदनशील विषय पनि उठेको छ—चीनलाई बाढी आउनुअघि नै यसको जानकारी थियो कि थिएन भन्ने। बाढीको स्रोत चीनतर्फको उच्च हिमाली सीमाक्षेत्रसँग जोडिएपछि चीनको उपग्रह वा निगरानी प्रणालीले हिम–चट्टानको पहिरो वा नदीमा बनेको अवरोध पहिले नै पहिचान गरेको हुन सक्ने प्रश्न उठेको हो। तर अहिलेसम्म सार्वजनिक प्रमाणले चीनले बाढीबारे पहिले नै निश्चित जानकारी पाएको र जानाजानी नेपाललाई सूचना नदिएको कुरा पुष्टि गरेको छैन। चिनियाँ पक्षले पनि चीनले समयमै पूर्वसूचना नदिएको भन्ने आरोप अस्वीकार गर्दै त्यस्ता दाबीलाई गलत र भ्रामक भनेको छ।

तर यसको अर्थ पूर्वसूचनाको विषय समाप्त भएको भने होइन। वास्तविक रूपमा चीनतर्फको निगरानी प्रणालीले उक्त घटना कति बजे पत्ता लगायो, सम्बन्धित चिनियाँ निकायलाई कति समयमा जानकारी भयो र नेपाललाई सूचना पठाउने कुनै औपचारिक तथा तत्कालीन संयन्त्र त्यस समयमा कसरी सञ्चालन भइरहेको थियो भन्ने विषय स्पष्ट हुन आवश्यक छ। यसबारे प्राविधिक र कूटनीतिक तहबाट थप अध्ययन भए मात्र चीनसँग घटना हुनुअघि कति जानकारी थियो भन्ने कुरा स्पष्ट हुनेछ। त्यसैले अहिले “चीनलाई पहिल्यै थाहा थियो तर नेपाललाई जानकारी दिएन” भनेर ठोकुवा गर्नु तथ्यभन्दा बाहिर जाने हुन्छ।

नेपाल र चीनबीचको सीमाक्षेत्रमा यस्तो पूर्वसूचना प्रणालीको आवश्यकता भने यो घटनाले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ। नेपालभित्रका जलमापन केन्द्रले नदीमा पानी प्रवेश गरेपछि बहाव मापन गर्न सक्छन्, तर चीनको भूभागभित्र हुने हिमपहिरो, हिमनदी भत्किने घटना, चट्टानको पहिरो वा नदी थुनिने अवस्थाको पूर्वानुमान नेपालले आफ्नै प्रणालीबाट गर्न सक्दैन। त्यसका लागि सीमापार सूचना आदानप्रदान आवश्यक हुन्छ। २०८२ मा पनि रसुवागढी क्षेत्रमा ठूलो बाढी आएपछि नेपाल र चीनबीच सीमापार नदी तथा विपद्सम्बन्धी सूचना आदानप्रदानलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने विषय उठेको थियो। त्यसको एक वर्षपछि फेरि त्यही क्षेत्रले अझ ठूलो विपत्ति भोगेको छ।

यसको तुलनामा नेपाल र भारतबीच साझा नदीहरूमा बाढी पूर्वानुमान तथा जलसम्बन्धी सूचना आदानप्रदानका लागि विभिन्न संस्थागत संयन्त्र सञ्चालनमा छन्। नेपाल–भारतबीच बाढी पूर्वानुमानका लागि संयुक्त टोली तथा कोशी, गण्डक, डुबान र जलस्रोत व्यवस्थापनसम्बन्धी विभिन्न संयन्त्र छन्। यसको अर्थ नेपाल–भारतको प्रणाली पूर्ण रूपमा प्रभावकारी छ भन्ने होइन, तर सीमापार नदीमा बाढीसम्बन्धी सूचना आदानप्रदान गर्ने संस्थागत आधार भने छ। नेपाल–चीनतर्फ पनि अब यस्तै स्थायी, प्रत्यक्ष र वास्तविक समयको पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक भएको रसुवाको घटनाले देखाएको छ।

बाढीपछि नेपाल र चीनका सम्बन्धित अधिकारीबीच मौसम तथा प्राकृतिक जोखिमसम्बन्धी सूचना तत्काल आदानप्रदान गर्ने विषयमा छलफल भएको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र चिनियाँ मौसम प्रशासनका अधिकारीबीच भएको छलफलमा चीनतर्फको उत्तरी क्षेत्रमा मौसमसम्बन्धी जोखिम वा प्रभाव देखिएमा नेपाललाई तत्काल जानकारी गराउने सहमति भएको छ। यो सहमति अब व्यवहारमा कति प्रभावकारी रूपमा लागू हुन्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ। किनकि सीमापार प्राकृतिक विपत्तिमा केही मिनेटको पूर्वसूचनाले पनि उद्धारका लागि महत्वपूर्ण समय उपलब्ध गराउन सक्छ।

मानवीय क्षति, भौतिक संरचनाको विनाश, प्रभावित क्षेत्रको विस्तार र बाढीको तीव्रतालाई हेर्दा रसुवाको भोटेकोशीबाट सुरु भएको यो घटना नेपालको पछिल्ला दशकका सबैभन्दा विनाशकारी आकस्मिक बाढीमध्ये एक बनेको छ। एउटै घटनाले नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रदेखि त्रिशूली हुँदै नारायणी नदी प्रणालीसम्म सडक, पुल, घर, बजार, विद्युत आयोजना, प्रसारण संरचना, भन्सार तथा सीमा पूर्वाधार र मानवीय जीवनलाई प्रभावित बनाएको छ।

रसुवाको घटनाले एउटा कुरा भने स्पष्ट बनाएको छ—नेपालभित्र बाढी आएपछि चेतावनी दिने प्रणाली मात्र पर्याप्त छैन। अब उच्च हिमाली सीमाक्षेत्रमा हुने हिमपहिरो, हिमनदीसम्बन्धी घटना, नदी अवरोध तथा अचानक आउने बहावको सूचना नेपालले बाढी नेपाल प्रवेश गर्नुअघि नै पाउने व्यवस्था आवश्यक छ। त्यसका लागि चीनसँग वास्तविक समयको सूचना आदानप्रदान, संयुक्त उपग्रह निगरानी, सीमाक्षेत्रमा थप स्वचालित जलमापन केन्द्र र चौबीसै घण्टा सञ्चालन हुने प्रत्यक्ष सम्पर्क संयन्त्र विकास गर्नु आवश्यक देखिएको छ।

रसुवाको भोटेकोशीमा बिहान सीमाक्षेत्रमा सुरु भएको प्राकृतिक घटना केही घण्टामै त्रिशूली हुँदै नारायणीसम्म पुगेको यो घटनाले नेपालको नदी प्रणाली र सीमापार प्राकृतिक जोखिम कति संवेदनशील अवस्थामा छन् भन्ने देखाएको छ। अब उद्धार र राहतसँगै पुनर्निर्माण, पूर्वसूचना र सीमापार विपद् व्यवस्थापनलाई दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउनु नै यस विपत्तिबाट सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो पाठ बनेको छ।