काठमाडौँ, वैशाख ९ गते । गण्डकी प्रदेशको उत्तरी भाग मुस्ताङ जिल्लामा उच्च मूल्यका युरेनियम भण्डार रहेको तथ्य नेपाली अन्वेषणले पुष्टि गरेको छ। सन् २०१३–२०१४ मा गरिएको अध्ययनअनुसार उक्त क्षेत्रमा करिब १० किलोमिटर लामो र ३ किलोमिटर चौडा क्षेत्रमा युरेनियम रहेको पत्ता लागेको हो। सन् २०१६ मा तत्कालीन उद्योग मन्त्रीको नेतृत्वमा गएको प्राविधिक टोलीले समेत त्यहाँ उच्च गुणस्तरको युरेनियम रहेको पुष्टि गरेको थियो।
नेपाल खानी तथा भूगर्भ विभागका अनुसार मुस्ताङको युरेनियम भण्डारको गुणस्तर उत्कृष्ट मानिएको छ। यसअघि मकवानपुर, बैतडी र बझाङ जिल्लामा पनि युरेनियमका संकेतहरू भेटिए पनि आवश्यक प्राविधिक क्षमता, लगानी, कानुनी संरचना तथा दक्ष जनशक्तिको अभावका कारण ती स्रोतहरू हालसम्म उपयोगमा आउन सकेका छैनन्।
यसबीच, संयुक्त राज्य अमेरिका लगायत केही देशहरूले नेपालको युरेनियम स्रोतमा चासो देखाएको खबर सार्वजनिक भएसँगै देशभित्र बहस तीव्र भएको छ। एक नेपाली अनुसन्धान संस्थाका अनुसार मुस्ताङ क्षेत्रमा सम्भावित उत्खनन तथा प्रशोधन कार्य नेपाली सेनाको निगरानीमा सञ्चालन हुन सक्ने देखिएको छ।
त्यस्तै, लोप्साङ क्षेत्रमा तामाको उत्खननका लागि अमेरिकी तथा अष्ट्रेलियाली प्राविधिक टोलीलाई नेपाली सेनाको निगरानीमा काम गर्न दिने प्रस्तावले आन्तरिक तथा बाह्य स्तरमा चासो र चिन्ता दुवै बढाएको छ। यस विषयमा औपचारिक सम्झौता भएको वा नभएको, र भएको खण्डमा प्रतिनिधिसभाबाट अनुमोदन गरिएको वा नगरेको भन्ने प्रश्नहरू उठिरहेका छन्।
यसै सन्दर्भमा, मुस्ताङ क्षेत्रमा करिब ३० वर्ग किलोमिटर भूभागलाई “बेन्साङ विशेष क्षेत्र” घोषणा गरी सुरक्षा अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्ने प्रस्ताव पनि अघि सारिएको छ। यस योजनाअन्तर्गत विदेशी विशेषज्ञहरूलाई नेपाली सुरक्षाको संरक्षणमा तामाको उत्खननमा संलग्न गराउने तयारी रहेको बताइएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार युरेनियमजस्तो संवेदनशील खनिज स्रोतको व्यवस्थापनमा गलत निर्णय भए नेपाल कूटनीतिक दबाब, क्षेत्रीय शक्ति प्रतिस्पर्धा र दीर्घकालीन निर्भरताको जोखिममा पर्न सक्छ। विश्वव्यापी रूपमा दुर्लभ खनिज स्रोतहरूमा प्रतिस्पर्धा बढ्दै गइरहेका बेला नेपालले गर्ने हरेक रणनीतिक निर्णय अत्यन्त सावधानीपूर्वक लिनुपर्ने देखिएको छ।
